काठमाडौं । रेबिज घातक भएपनि रोकथाम गर्न सकिने रोग हो तर विश्वभर हरेक वर्ष अनुमानित ५८ हजार ९९० मानिसको रेबिजका कारण मृत्यु हुने गरेको छ । यसमध्ये ४७ प्रतिशत रेबिजबाट हुने मृत्यु दक्षिणपूर्वी एसियामा तथा ३२.५ प्रतिशत अफ्रिकी मुलुकमा हुने गरेको तथ्याङ्क छ । यसमा करिब ४० प्रतिशत १५ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिका छन् । मानव रेबिजका करिब ९९ प्रतिशत घटनाहरू कुकुरसँग सम्बन्धित छन् ।
हरेक वर्ष २८ सेप्टेम्बरमा विश्व रेबिज दिवस मनाइन्छ । यो दिवस रेबिजको रोकथाम, जनचेतना अभिवृद्धि तथा मानव र पशु स्वास्थ्यबीचको समन्वयलाई सुदृढ गर्दै रेबिज निवारणतर्फको प्रतिबद्धता दोहोर्याउने अवसरका रूपमा लिइन्छ । यो दिन लुइ पास्चरको स्मृति दिवससमेत हो । रेबिज विरुद्धको पहिलो सफल खोप विकासमा उनको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको थियो । यस वर्ष ‘एकतामा शक्ति, रेबिजबाट मुक्ति’ भन्ने सन्देशका साथ विश्व रेबिज दिवस मनाइएको छ ।
रेबिजबाट नेपालमा बर्सेनि १०० जनाको मृत्यु
यसैगरी नेपालमा पनि रेबिज एक महत्त्वपूर्ण जनस्वास्थ्य समस्याका रूपमा रहेको छ । आर्थिक वर्ष २०८१र८२ मा देशभर दुई लाख २३ हजार ५१० जनावरको टोकाइका घटनाहरू रिपोर्ट भएका छन् । तीमध्ये करिब ९६ प्रतिशत टोकाइ कुकुरबाट भएको छ ।
नेपालमा हुने मानव रेबिजका करिब ९९ प्रतिशत घटना कुकुरको टोकाइसँग सम्बन्धित छन् । नेपालमा प्रत्येक वर्ष करिब १०० जनाको रेबिजका कारण मृत्यु हुने अनुमान रहेको स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गत इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका निर्देशक डा अनुज भट्टचनले जानकारी दिए ।
नेपालको करिब ५० प्रतिशत जनसङ्ख्या उच्च जोखिम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने र बालबालिका विशेष जोखिममा रहने अवस्था छ । देशभर रेबिजसम्बन्धी सेवा विस्तार गर्ने क्रममा हाल २८६ वटा सेवा केन्द्रबाट रेबिज विरुद्धको खोप सेवा उपलब्ध गराइएको उनले बताए ।
जनावरले टोकेमा वा चिथोरेमा उपचारमा ढिलाइ गर्नुहुँदैन
‘कुकुर, बिरालो वा अन्य सम्भावित रेबिज सङ्क्रमित जनावरले टोकेमा वा चिथोरेमा घटनालाई सामान्य ठानेर उपचारमा ढिलाइ गर्नु हुँदैन’, निर्देशक डा भट्टचनले भने, ‘यस्तो अवस्थामा घाउलाई साबुन र बगिरहेको पानीले कम्तीमा १५ मिनेटसम्म राम्ररी धुनुपर्छ र घाउमा खुर्सानी, तेल, माटो, जडीबुटी वा अन्य कुनै घरेलु पदार्थ लगाउनुहुँदैन ।’
त्यसपछि सम्भव भएसम्म तुरुन्तै नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा गई स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार उपचार तथा खोप सुरु गर्नुपर्ने र स्वास्थ्यकर्मीले । दिएको सल्लाहअनुसार उपचारको निर्धारित प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने निर्देशक डा भट्टचनको भनाइ छ । जनावरको टोकाइलाई सानो घाउ भन्दै बेवास्ता गर्न नहुने र रेबिजको लक्षण देखिएपछि सत प्रतिशत घातक हुने भएकाले लक्षण पर्खन नहुने महाशाखाले जनाएको छ । ‘जनावरले टोकेपछि समयमै उचित उपचार लिनु नै रेबिजबाट हुने मृत्यु रोक्ने प्रमुख उपाय हो’, उनले भने ।
मानवमा हुने रेबिजको ठूलो हिस्सा कुकुरबाट सर्ने भएकाले कुकुरलाई नियमित रूपमा रेबिज विरुद्धको खोप लगाउने, जिम्मेवार पशुपालन गर्ने तथा कुकुरको जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा ध्यान दिने कार्य रेविज रोकथामका महत्त्वपूर्ण उपाय हुन् । रेबिज नियन्त्रणका लागि नेपालले एक स्वास्थ्य अवधारणालाई प्राथमिकतामा राख्दै मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य, वन्यजन्तु, वातावरण, स्थानीय तह तथा समुदायबीचको समन्वयलाई अघि बढाइरहेको छ । रेबिज निवारण उन्मूलन स्वास्थ्य क्षेत्रको मात्र जिम्मेवारी नभई सबै सम्बन्धित क्षेत्रको साझा प्रयासबाट सम्भव हुने विषय हो ।
सन् २०३० सम्म कुकुरबाट हुने रेबिज मृत्यु शून्य बनाउने लक्ष्य
नेपालले २०३० सम्म कुकुरबाट सर्ने रेबिजका कारण हुने मानव मृत्यु शून्य बनाउने लक्ष्य लिएको छ । यो लक्ष्य प्राप्तिका लागि रेबिज निगरानी तथा प्रयोगशाला प्रणाली सुदृढीकरण, कुकुरको सामूहिक खोप, कुकुरको जनसङ्ख्या व्यवस्थापन, रेबिजविरुद्धको उपचारमा पहुँच सुधार तथा समुदायमा जनचेतना अभिवृद्धि लगायतका रणनीतिक कार्यहरू अघि बढाइएका छन् ।
महाशाखाका अनुसार रेबिज निवारणका लागि नेपालका सातै प्रदेशमा रेबिज निवारण रणनीति तथा रोडम्याप विकास, उच्च जोखिम क्षेत्रमा समुदायमा आधारित जनचेतना तथा मानव र पशु स्वास्थ्य क्षेत्रबीचको समन्वयलाई प्राथमिकता दिइएको छ ।
रेबिज रोकथाममा समुदायको भूमिका महत्त्वपूर्ण घरपालुवा कुकुर तथा बिरालोलाई नियमित खोप लगाउने, बालबालिकालाई जनावरसँग सुरक्षित व्यवहार गर्न सिकाउने, जनावरको टोकाइ वा चिथोराइपछि तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा पुग्ने र समुदायमा रेबिजसम्बन्धी सही जानकारी फैलाउने कार्यले रेबिज रोकथाममा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने महाशाखाले आज जारी गरेको सन्देशमा उल्लेख छ । रासस
